Askeri Cezaevi : Zimbardo Deneyi

Sene 1971. Amerikan Deniz Kuvvetleri, Stanford Universitesi hocalarindan Philip Zimbardo'nun basinda olacagi bir proje icin fon ayirir. Yapay bir askeri cezaevi ortami olusturulduktan sonra, hayatlari boyunca suca karismamis ve hic bir psikolojik bozuklugu olmayan yirmi dort kisi secilerek, kura ile 12 mahkum-12 gardiyan seklinde ayrilacak ve iki hafta suresince cezaevinde kalacaklardir.

What happens when you put good people in an evil place? Does humanity win over evil, or does evil triumph? These are some of the questions we posed in this dramatic simulation of prison life conducted in the summer of 1971 at Stanford University.

Yukaridaki gereksiz, daha dogrusu cevabi bilinen sorularla bezenmis cumleler esliginde tanitilan deney gercekten, son derece dramatik bir surece sahne olur. Iki hafta surmesi gereken calisma, altinci gunun bitiminde sonlandirilir. Zira 70 kusur kisi icerisinden secilen ogrencilerden kurada gardiyanliga tayini cikanlar sadist egilimler gostermeye baslarlar ve buna mukabil mahkumlar arasinda da stres, depresyon, davranis bozukluklari had safhaya cikar.

Deneyin gercekciliginin iyice garanti altina alinmasi dusunuldugunden midir, bilinmez; kutusunda mahkumluk cikanlar bir Pazar gunu, standart polis prosedurleri (hatta daha fazlasi) ve sirenler ile komsularinin bakislari esliginde evlerinden alinirlar. Polis merkezine gittiklerinde haklari hatirlatilir, parmak izleri alinir. Ayna gozluklu aynasizlar esliginde gozleri kapatilip, bekleme hucresine kapatilirlar. Ve olaylar gelisir...

Deneyin bundan sonraki sureci, her anlamda etkileyici ve tuyler uprpertici olur. Mesailerinin sonunda evlerine giden gardiyanlar gucu ellerinde hissettikce mahkumlara yuklenirler. Isin ilginci hic bir oryantasyon egitimi almadiklari ve tecrubeleri olmadigi halde, genel cezaevi yontemleri esliginde, sertlik teamullerinde davranmalaridir. Bunun bir simulasyon oldugunu ve istedikleri an cikip gidebileceklerini bilen mahkumlar ise, bunu yap(a)mazlar ve mazur kaldiklari muamele sonucu neredeyse akil sagliklarini kaybedecek hale gelirler. Oyle ki bazilari deneyi yarida birakmak zorunda kalir. Alti gune, isyanlarin, aclik grevlerinin ve kacma tesebbuslerin sigmasi da cabasi.

Sonuc olarak soyle bir yargiya varmis sayin Zimbardo ve ekibi:
After observing our simulated prison for only six days, we could understand how prisons dehumanize people, turning them into objects and instilling in them feelings of hopelessness. And as for guards, we realized how ordinary people could be readily transformed from the good Dr. Jekyll to the evil Mr. Hyde.

Bilmey miyiz? Hatta en iyi bilenlerdeniz.